مدارك قديم شيعه و سنّى ، دو نوع عمل پنهانى جريان را در سراسر اين دوره نشان مىدهد ، اول نگرش انفعالى على ( ع ) به قدرت حاكم و دوم كوشش‌هاى ابو بكر و عمر به جايگزينى بنى هاشم و بخصوص على ( ع ) ، از دعاوى برترى آنها به رهبرى جامعه بر طبق درك خود از دستور جديد و از آنچه كه احساس كردند بايد صورت بگيرد . هر دو گرايش ظاهر شده در اين دوره مرحله تفكيك‌ناپذيرى را در بسط بينش تشيّع تشكيل مىدهند و بنابراين بايد آنان را مورد نظر قرار داد . نگرش انفعالى على ( ع ) را مىتوان از مقايسه نقش فعالى كه آن حضرت در طول زندگى پيامبر ايفا مىكرد ، با دوره‌اى كه بعد از مرگ پيامبر شروع شد ، بسادگى درك كرد . على ( ع ) ، فعال‌ترين و غيرتمندترين ياور همراه پيامبر در همه كارهاى بزرگى كه براى اسلام صورت مىگرفت بود ، و مجاهد بزرگ در جبهه اول همهء جنگهاى اسلامى ( 1 ) به حساب مىآمد . آن حضرت ناگهان به زندگى آرام و بىسر و صدا برمىگردد و اغلب خود را در چهار ديوارى منزل محصور ميدارد . اين تعارض آشكار نمىتواند بدون علل جدى بوده باشد . ( 2 ) با توجه به ايمان راسخ على ( ع ) به اينكه او بهترين شايستگىها را براى جانشينى پيغمبر داشت ، آنچنان كه از همهء مآخذ موجود پيدا و آشكار است ، از او انتظار ميرفته است كه براى احقاق حقوق خود تا آخرين حد جنگ كرده باشد . با وجودى كه فرصت‌هاى فراوان براى مبادرت به چنين امرى پيش مىآمد ، ولى على ( ع ) هرگز چنين اقدامى را انجام نداد . او از به كار بستن نيروى قوى نظامى كه ابو سفيان براى جنگ بخاطر احقاق حقّش به او پيشنهاد كرد ، سرباززد ، زيرا مىديد كه چنين عملى به نابودى اسلام جوان و نو پا مىانجاميد . ( 3 ) از طرف ديگر ، در همان حال على ( ع ) ابو بكر را به رسميّت نشناخت و تا مدت شش ماه از بيعت با او سرباززد . علاوه بر عامل غم‌افزا و درد آور مرگ فاطمه ( ع ) ، كه شش ماه بعد از جانشينى ابو بكر رخ داد ، آنچه كه على ( ع ) را به مصالحهء موضعش با نظام حاكم واداشت ، شايد انفجار ترك دين و ارتداد و طغيان در ميان قبائل جزيرة العرب باشد .